Lorg

Seumaidh ®

Mo bheatha agus beachdan ann am faclan

taga

Gàidhlig

Cuid mhath na #Gàidhlig aig a’ Cho-labhairt #PNA15 ann an Obar Dheathain #SNP15

“NAS LÀIDIRE AIRSON ALBA”12096419_10203821880827008_1371114008744295738_n

Anns an alt mu dheireadh agam ann an Iris Neo-Eisimeileachd, sgrìobh mi gum bi mi ag obair air iomairt ùr gus Gàidhlig a bhrosnachadh anns a’ Phartaidh.

Bho Dhiardaoin gus an-diugh, bhruidhinn mi sa Ghàidhlig le ochdnar agus bhruidhinn mi ri còignear eile a tha ag ionnsachadh Gàidhlig. Chuala mi cuideachd gun robh ùidh aig an stannd cuideachd airson an coilbh iris agam.

Chunnaic mi Gàidhlig air leintean-T agus baidsean.

Bhruidhinn mi ri neach-obrach PNA ag obair ann an Westminster agus thuirt e dhomh gun d’fhuair e eadar-theangachadh de Hansard sa Gàidhlig latha an dèidh a chur an neach-obrach seo iarrtais a-steach – fhuair e e.

An-diugh, rinn mi deuchainn air Twitter agus chunnaic mi gun robh beagan ùidh Twitter a chleachdadh. Bha 9 cunntasan gu lèir an sàs anns an iomairt seo:

  1. @Gille_Ruadh
  2. @Gaidhlig_
  3. @Seumaidh
  4. @Martainn_84
  5. @Tirnamblog
  6. @fergles
  7. @gaelic67
  8. @1johnmacdonald
  9. (agus @WilsonMcLeod, taobh a-muigh an taga-hais #PNA15)

Seo an còmhradh air Twitter an-diugh:

[‘S e Kate Forbes (‏@kate4SLB) an t’ ainm a th’ innte.]

Advertisements

Ceumnachadh #UofGClassof2015

Fhuair mi Ceum na Gàidhlig le Urram aig Oilthigh Ghlaschu
Fhuair mi Ceum na Gàidhlig le Urram aig Oilthigh Ghlaschu

Abair latha sonraichte an-diugh aig Oilthigh Ghlaschu far an robh mi a’ ceumnachadh ann an Gàidhlig le Urram. A rèir toraidh an Fhaclair Bhig:

Tha mi cho mòr às fhèin ged a gheibheadh e mart air adhairc!

Latha Naomh Dhaibhaidh sona dhuibh! #DyddGwylDewiHapus #Gàidhlig

Dydd Gwyl Dewi Hapus!

Latha Naomh Dhaibhaidh 2012

Seo an toradh de iomairt a rinn mi ann an 2012 a chur Gàidhlig air adhart air feadh an RA:

TomHarris
Three years ago, I asked my MP, Tom Harris to ask the Coalition to grant Scottish Gaelic the same rights as Welsh in the UK. He raised this in Parliament in EDM 2822 and received cross-party support. The Government spokesperson says Harris had his chance when he was Transport Minister during the last period of governance. To date the situation remains unchanged and it is not possible to use Scottish Gaelic with UK services such as DVLA, TV Licensing and DirectGov.

Bha Roinn na Còmhdhalachd an aghaidh sin – bha e ’ro chosgail’:

c98f8-minstrans-gaelic29mar12

Coimisean Mhic a’ Ghobhainn (2014)

An-uraidh, bha coinneamh eile le Tom mu dheidhinn Coimisean Mhic a’ Ghobhainn. Chaidh pìos ann an alt air sgrìobhadh san Albannaich  air seo cuideachd. Gu ruige seo, cha chuala mi sion air ais bho Tom air an cuspair seo, ach aig an àm cha robh e a’ coimhead ro chofhurtail.

Ach cha d’thuirt Coimisean Mhic a’ Ghobhainn mu dheidhinn cùmhachdan do dh’Alba gus Gàidhlig a bhrosnachadh.

Taghadh Pàrlamaid Westminster 2015

Tha e fiòr a ràdh gun robh Tom Harris MP ag èisteachd rium mar an neach-taghaidh roinne-pàrlamaid aige, agus gun do rinn mi-fhèin math a chur m’ argamaid air adhart. ‘S toil leam gu do dh’ fheuch Harris ann an 2012 rudeigin a dhèanamh agus tha mi gu math taingeil. Co-dhiù, an-uraidh, bha e follaisach nach robh Harris cho misneachail mun a’ Ghàidhlig na bha e ann an 2012.  Tha e soilleir dhomh cuideachd, ged nach robh iomairt ann, bhon bhideo Youtube o chionn, gun robh cothrom aige rudeigin a dhèanamh nuair a bha cothrom aige eadar 7 Sep 2006 to 6 Oct 2008.  Tha e glè shoilleir dhomh cuideachd nach eil ùidh aig na Toraidhean air brosnachadh na Gàidhlig san RA agus nach bi ùidh no fiù ’s cùmhachd aig a’ Phartaidh Làbarach gus atharrachaidhean deimhinniche na Gàidhlig a dhèanamh. Tha mi a’ faicinn gluasadan deimhinniche aig a’ PhNA ge-tà gus Ghàidhlig a bhrosnachadh, ceum air cheum aig cois-cheum leis an t-sluagh. Mar sin, gu ìre seo, tha mi a creidsinn gum biodh bhòt don PNA glè luachmhòr dhan a’ chànain.

nicola-leanne
The leader of the SNP, Nicola Sturgeon, and the leader of Plaid Cymru, Leanne Wood. I believe that in a progressive society, the Scottish Gaelic and Welsh languages will flourish and I have confidence in both Nicola and Leanne to bring about positive measures for our native languages.

Le sin air ràdh, bidh mi fhathast a’ cuir ceistean do gach tagraiche san sgìre agam. Tha mi a’ creidsinn gu bheil Gàidhlig cudromach airson Glaschu agus na bailtean is sgìrean mun chuairt. Agus aig ìre RA, bu chòir do Ghàidhlig a bhith a’ cluich aig ìre nas motha aig an aon ìre mar a tha e leis a’ Chuimris.

Dydd Gwyl Dewi Hapus 2015

1403206_10200852421152372_1571925311_o

Òraid a rinn mi ann am Penryn aig co-labhairt @CelticStudents – A bheil Twitter feumail do bhuidhnean leasachaidh chànain?

Madainn mhath!

Tha mi an dòchas gum faigh sibh an taisbeanadh agam cho inntinneach ris na taisbeanadhean eile gu ruige seo.

Mar ro-ràdh: Rinn mi an tràchdas agam air an cuspair seo an-uiridh agus bu toil leam toraidhean an sgrùdaidh a thoirt thugaibh.

Falmouth-Taisbeanadh.002

Seo na còig ceistean a bha agam gus an sgrùdadh a dhèanamh. Tha iad air eadar-theangachadh anns a’ Handout agaibh, ann an duilleag a h-aon.

Bha mi airson a lorg dè bha a’ tachairt san raoin gu deireadh 2013; agus an uair sin bha mi ag arraidh buidhnean leasachaidh na Gàidhlig a lorg a bha an sàs ann an Twitter agus an uair sin a lorg ciamar a bha iad ga chleachdadh.

Falmouth-Taisbeanadh.003

A’ chiad cheist rannsachaidh: ‘S e raon sònraichte a th’ ann an rannsachadh air Meadhanan Sòisealta agus Mion-Chànain. Tha an raon seo a’ leasachadh gu luath agus tha e a’ toirt dùbhlan agus cothroman gu mion-chànain, gu h-àraidh leis a’ ghluasad bho mheadhanan traidiseanta a-mhàin gu meadhanan sòisealta nam measg (Multilingual Matters, 2013).

’S e Twitter am meadhan sòisealta as ùire anns an raoin mhion-chànain na h-Eòrpa an-diugh. Thòisich ùidh aig luchd-rannsachaidh ann am meadhanan sòisealta ann an 2010 le Facebook mar chuspair ach ’s e 2011 far an do nochdadh a’ chiad rannsachadh air Twitter agus Cuimris (Honeycutt, 2011) agus le beagan mu dheidhinn Twitter ann am pàipear air meadhanan didseatach na Gàidhlig (Caimbeul, D. agus NicGhriann, E., 2011).  Thog Caimbeul is NicGhriann gairm do bhuidhnean leasachaidh na Gàidhlig a dh’obrachadh le chèile a chruthachadh roinnleachd buan gus Gàidhlig a thoirt air adhart san linn dhidseatach (Caimbeul agus NicGhriann, 2011:181).

Gu mì-fhortanach, cha deach iad fhada. Cha do mhol iad dè seòrsa dreuchd a bhiodh nas fhèarr dhaibh. Chanainn gum biodh sin feumail. Mar bhuil, thathar fhathast a’ feitheamh airson ro-innleachd, no beart-deilbh nàiseanta, anns a bheil a h-uile buidheann leasachaidh na Gàidhlig an sàs, a bhith air foillseachadh.

Ann an 2013 thàinig mòran rannsachadh a-mach airson Cuimris, Catalanais agus Gaeilge agus chaidh leabhar acadaimigeach a fhoillseachadh cuideachd.

An-uiridh, bha rannsachadh eile air Cuimris agus Frìoslannais a’ tachairt agus thòisich mi-fhèin a sgrìobhadh mu dheidhinn Twitter agus Gàidhlig far an robh mi a’ faighneachd cuin a bhios an t-àm ceart a chur Gàidhlig a-steach Twitter (Uallas, 2014) aig an co-labhairt seo ann an Aberystwyth. Beagan mìosan an dèidh sin, chaidh rannsachadh a dh’fhoillseachadh le Katarina Graffman à Stockholm far an do rinn i sgrùdadh air cleachdadh nam meadhanan le Gàidheal agus Lochlannaich òg (Graffman, 2014).

Falmouth-Taisbeanadh.004

Chaidh an rannsachadh seo a dhèanamh ro cheann a’ bhliadhna 2013. Chaidh Microsoft Excel a chleachdadh gus stòr-dàta a thogail. Cha robh e comasach anns a’ chiad dol a-mach ge-tà fichead cunntas Twitter fhaighinn aig buidhnean Gàidhlig a bha a’ sgrìobhadh ann an Gàidhlig a-mhàin.

Bha e soilleir nach biodh sin prataigeach agus mar bhuil, chaidh an riatanas seo a ìsleachadh gu leth-cheud sa cheud (50%) cleachdadh na Gàidhlig anns na fichead tuitichean mu dheireadh aig buidhnean Gàidhlig o là breith nan cunntasan.

Gus fichead cunntas fhaighinn rinn mi cinnteach gun robh an cunntas fhathast beò agus feumar gun deach an tuit mu dheireadh a chur a-mach taobh a-staigh sia seachdainean o chionn latha an sgrùdaidh; agus rinn mi cinnteach gum b’ e Gàidhlig a’ chànain a bha air a cleachdadh na bu trice na cànan eile – mar sin, nan tuiteadh buidheann 50% ann an Gàidhlig agus 51% ann an cànan eile, cha bhitheadh an cunntas seo air a chleachdadh.

Falmouth-Taisbeanadh.005

Chaidh liosta thagraichean a dhèanamh de bhuidhnean Gàidhlig air fhoillseachadh air làrach-lìn aig Bòrd na Gàidhlig agus an uair sin chaidh pròiseas-taghaidh a chruthachadh gus fichead chunntas Twitter aithneachadh.

Chaidh na buidhnean Gàidhlig a sheòrsachadh ann an trì pàirtean: Ùghdarras laghail, Dleastanas traidiseanta agus Dleastanas ùr laghail.

Chaidh na cunntasan aca a lorg air Twitter agus chaidh cunntasan dàrnach Twitter a lorg bho bhuidhnean leasachaidh na Gàidhlig cuideachd.

Bha ceumannan eile gus na toraidhean a dh’fhaighinn ach chan eil àm gu leòr sin uile a mhìneachadh gu lèir.

Falmouth-Taisbeanadh.006

A thaobh an dara cheist rannsachaidh: Bha trichead sa seachd buidhnean leasachaidh na Gàidhlig ann an Dùbhlachd dà mìle trì deug, a rèir làrach-lìn aig Bòrd na Gàidhlig, agus lorg mi nach robh ochd buidhnean deug a’ cleachdadh Gàidhlig sam bith ann an tuitichean – seo mu leth-cheud a-mach a ceud – agus lorg mi nach robh cunntasan Twitter aig còig dhaibh idir.

Falmouth-Taisbeanadh.007

Chunnaic mi cuideachd gun robh trì buidhnean leasachaidh gu math dèidheil air Twitter.

Ged a bha cunntasan aig MG Alba, Sabhal Mòr Ostaig agus Stòrlann, bha cunntasan dàrnach Twitter aca cuideachd. Bha ceithir aig MG Alba, 2 dhiubh aig Sabhal Mòr Ostaig agus dà aig Stòrlann.

Falmouth-Taisbeanadh.008

Thathar a’ faicinn anns a’ Handout, duilleag a dhà, bòrd A, gun robh aon chunntas aig MG Alba a’ sgrìobhadh ann an Gàidhlig a-mhàin (@BBCAimsir) agus gun robh còig cunntasan aig gach ìre dleastanais na Gàidhlig a’ cleachdadh Gàidhlig ann an gach tuit (@BBCAimsir, @ParlAlba, @BBCSpors, @pnanealan agus @SabhalMorOstaig).

Falmouth-Taisbeanadh.009

Bòrd A a-rithist: A rèir coimeas ann an cleachdadh eachdraidheil na Gàidhlig air stòr-dàta Indigenous Tweets thathar a’ faicinn gun d’ rinn @SabhalMorOstaig an leum as àirde bho 56.5% cleachdadh na Gàidhlig gu 100%; agus gun d’ rinn @BBCNaidheachdan an lùghdachadh nas àirde bho 91.5% cleachdadh na Gàidhlig gu 70%.

Cuideachd, thathar a’ faicinn gun robh àrdachadh ann an cleachdadh na Gàidhlig le gach cunntas ach trì: @gaelicmedia (bho 81.5% gu 75%); @BBCnaidheachdan (bho 91.5% gu 70%) agus @leughleabhar (bho 66.8% gu 60%).

Falmouth-Taisbeanadh.010

Airson an treas ceist rannsachaidh: Mar a chì sinn anns a’ Handout, duilleag a trì, bòrd B, bha gach buidheann na Gàidhlig a’ cleachdadh Twitter gus postaichean as ùire a chur a-mach no ’status updates’ mar a theirear anns a’ Bheurla.

Cha robh ach aon bhuidheann – Sabhal Mòr Ostaig – a’ cleachdadh Twitter ann an gach seòrsa. Chleachd 7 buidhnean Gàidhlig, no 10 cunntasan, Twitter gus naidheachdan a chur a-mach. B’ e sin a’ phrìomh chleachdadh Twitter le Bòrd na Gàidhlig.

Chleachd 13 cunntasan bho 9 buidhnean Gàidhlig Twitter gus còmhradh a dhèanamh leis an luchd-leantainn.

Chuir 6 buidhnean Gàidhlig 15 dealbhan a-mach air Twitter.

Chaidh 13 molaidhean a chur a-mach le 5 buidhnean air Twitter.

Chaidh tuitichean a sgrìobhadh ann an dòigh sòisealta is gu pearsanta le cunntasan aig 10 buidhnean Gàidhlig (beannachdan na Nollaige).

Falmouth-Taisbeanadh.011

A thaobh an ceathreamh ceist rannsachaidh: bidh mi a’ bruidhinn air dealbh-aithne. 

Tha fios againn gu bheil na buidhnean Gàidhlig anns an rannsachadh seo a’ sgrìobhadh tuitichean na Gàidhlig, ach thathar a’ faicinn gu bheil cuid de bhuidhnean na Gàidhlig a’ cleachdadh Gàidhlig anns an duilleag-pròifil agus anns an dealbh aca.

Thathar a’ faicinn gu bheil Gàidhlig ann an seachd dealbhan agus gu bheil Beurla ann an dealbh aig @LearnGaelicNet. ‘S e iomairt a th’ ann an LearnGaelic.net a tha ag obair le buidhnean ann an gach ìre far a bheil dleastanas-rianachail aig Clì Gàidhlig (Clì Gàidhlig, 2013).

Thathar a’ faicinn cuideachd nach eil ainm Gàidhlig gu lèir aig @gaelicmedia, @Acairbooks no LearnGaelic.

A thaobh dearbh-aithne aig LearnGaelic tha e a ’dèanamh ciall gu bheil Beurla aice ge-tà.

Cuideachd, tha e soilleir gun robh MG Alba agus Bòrd na Gàidhlig anmoch gu Twitter oir tha na cunntasan ‘@MGAlba’ agus ‘@BòrdnaGàidhlig’ aig cuideigin eile.

Falmouth-Taisbeanadh.012

Airson an còigeamh ceist rannsachaidh:

Thathar a fhaicinn ann am bòrd C, duilleag a ceither an Handout, gun deach tagaichean-hais a chleachdadh 299 uaireannan gu lèir far an robh 89 tagaichean-hais eadar-dhealaichte air cleachdadh le 17 cunntasan.

Chaidh dusan tagaichean-hais eadar-dhealaichte a chleachdadh le trì no barrachd cunntasan.

Falmouth-Taisbeanadh.013

Thathar a’ faicinn gun robh ‘Gàidhlig’, ‘Gaidhlig’ agus ‘Gaelic’ na tagaichean-hais nas bitheanta agus gur e Bòrd na Gàidhlig agus LearnGaelic.net na cunntasan as trice a tha cleachdadh ‘#Gàidhlig’.

Thathar a’ faicinn gun do cleachd mòr-chuid de na buidhnean Gàidhlig tagaichean-hais (Hash-tags) air Twitter cuideachd. Cha do chleachd @BBCNaidheachdan, @BBCAimsir no @RnASgiobaG tagaichean-hais idir.

Thathar a’ faicinn cuideachd gu bheil a’ mhòr-chuid a’ cur a-mach tuitichean gu tric; gu bheil iad a’ leantainn cunntasan eile; agus gu bheil iad a’ sgrìobhadh do chunntasan eile agus a’ sgrìobhadh fhreagairtean. Cha do chleachd @ceumannan, @LeabharlannSMO, @RnASgiobaG no @BBCNaidheachdan Twitter gus conaltradh ri luchd-leantainn.

Falmouth-Taisbeanadh.014

Mar cho-dhùnadh: Tha e fìor a ràdh gu bheil buidhnean Gàidhlig a’ cleachdadh Twitter ann an aon dhòigh no eile agus gu bheil Twitter na inneal ùr fhathast aca; ach tha e fìor a ràdh cuideachd nach eil gach buidheann Gàidhlig a’ sgrìobhadh tuitichean anns a’ Ghàidhlig.

Bha duilgheadas aig tòiseach an rannsachaidh seo far nach robh ach aon bhuidheann a’ sgrìobhadh ann an Gàidhlig a-mhàin ann an cunntas dàrnach; agus cha robh ach 21 buidhnean Gàidhlig à 37 a’ sgrìobhadh anns a’ Ghàidhlig.

Cuideachd, a-mach na 20 buidheann-tagraidh, cha robh ach còig cunntasan a’ cleachdadh Gàidhlig ann an gach tuit. Mar sin, ’s e fianais eile a th’ ann nach eil mòran Gàidhlig air a cleachdadh air Twitter a’ cur ris an fhianais aig Caulfield (2013), Caimbeul agus NicGhriann (2011).

Air an làimh eile, tha fianais againn gu bheil buidhnean Gàidhlig a’ cleachdadh Twitter, agus anns a’ Ghàidhlig. Tha iad nam buidhnean tùsaireach, mar gum biodh agus tha e math fhaicinn gu bheil MG Alba an sàs le iomadaidh chunntasa (@gaelicmedia, @FilmGAlba, @BBCNaicheachdan, @BBCAimsir, @BBCSpors agus @LearnGaelicNet).

‘S e fianais a th’ ann cuideachd gu bheil MG Alba ag obair còmhla ri buidhnean eile (BBC agus na buidhnean Gàidhlig an sàs ann an LearnGaelic.net). Tha sin a’ cur taic don mholadh agam gur e MG Alba am buidheann Gàidhlig as fhèarr gus ro-innleachd a chur air dòigh a thaobh na meadhanan sòisealta agus na meadhanan didseatach.

Ach feumaidh sinn a bhith faicealach air càite am faigh sinn am maoineachadh airson sin a dhèanamh.

Falmouth-Taisbeanadh.015

Thathar a’ faicinn gun robh MG Alba, Pàrlamaid na h-Alba agus Sabhal Mòr Ostaig an sàs ann an tachartasan mu Twitter agus cuideachd gu bheil iad a’ cleachdadh Gàidhlig ann an gach tuit a sgrìobh iad nuair an deach an rannsachadh seo a dhèanamh. Bhiodh iad math, nam bheachdsa, nam bhiodh na triùir seo ag obair còmhla air ro-innleachd ùr còmhla riumsa aig Social Media Alba. Tha e soilleir gu bheil iad a’ faighinn Twitter feumail.

Bha e math fhaicinn gun robh mòr-chuid nam buidhnean Gàidhlig an sàs ann an dòigh sòisealta agus gun robh iad a’ bruidhinn ann an còmhraidhean ri luchd-leantainn no ‘custamairean’ agus gu bheil iad dèonach tagaichean-hais a chleachdadh oir ’s e dòigh eile a’ th’ ann gus mothachadh na Gàidhlig a dhèanamh air an eadar-lìon.

Cuideachd, thòiseach buidhnean Gàidhlig dòighean ùra gus Twitter a chleachdadh mar inneal mhargaideachd gus mothachadh na Gàidhlig àrdachadh. Chleachd Oilthigh Ghlaschu taga-hais #GULnaG gus Latha na Gàidhlig a chur air adhart ann an iomairt Twitter. Shaoilinn gur e a’ chiad thuras a bha buidheann na Gàidhlig air taga-hais a chleachdadh mar phàirt de iomairt mothachadh na Gàidhlig eadar roinnean eile agus a’ phoball agus ’s e puing inntinneach a th’ ann gur e ceangal a bh’ ann eadar am film a chaidh a-steach bho oileanach aig an aon Oilthigh agus gun robh Là na Gàidhlig a’ tachairt dà mhìos ro-làimh.

Bu toil leam a ràdh gun robh an t-oileanach air brosnachadh leis an iomairt agus fàs na Gàidhlig air Twitter. Ma bhios cothrom ann san àm ri teachd rannsachadh a dhèanamh air a’ chuspair seo bhiodh e math freagairtean gu beachdan mar sin fhaighinn a-mach.

Gu mì-fhortanach, cha robh e comasach sin a dhèanamh anns an tràchdas agam agus mar sin tha mi an dòchas gum biodh cothrom agam sin a dhèanamh san ri teachd.

Falmouth-Taisbeanadh.016

Freagairt do Comisean Mhic a’ Ghobhainn

Sgrìobh mi greis air ais mun Chomisean Mhic a’ Ghobhainn agus chuir mi freagairt a-steach don a’ Chomisean. Nochdadh alt le Alasdair Caimbeul anns an Albannais Disathairne, 29.11.14, air molaidhean a chaidh a-steach bho bhuidnean mar Bòrd na Gàidhlig, OFCOM agus Yes Alba. Bha mi air ainmeachadh san darna roinn mu dheireadh. Sgrìobh Alasdair:

“Bha cuid a dhaoine ag iarraidh gun tigeadh atharrachadh nas motha bileach air seasamh na Gàidhlig san RA. Chuir Seumas Uallas à Glaschu freagairt gu Comisean Mhic a’ Ghobhainn far an robh e ag iarraidh gun toireadh Riaghaltas Bhreatainn agus Riaghaltas na h-Alba barrachd aire do Chairt Eòrpach nan Cànan Roinneil no nam Mìon-Chànan, agus gum biodh barrachd cothroman ann Gàidhlig a chleachdadh ann an diofar raointean de ’r beatha.”

smith-comm-scotsman-cut

 

Seo am freagairt a chuir mi a-steach (sa bheurla):

 

Lord Smith,

Gàidhlig in the UK

I would like to add to the comments you have already received regarding devolving powers to include recognition for Gaelic status. My comments are based on a discussion I have already had with Tom Harris MP a few weeks ago which I had based on Article 13 of the European Charter for Regional or Minority Languages. It was Mr Harris that raised the EDM #2822 on St. David’s Day 2012 in the House of Commons following an enquiry by myself as his constituent.

In Part III, Article 13 of this Charter, there is a list of provisions under the Charter which have not been accepted by either the UK or Scottish Government. They relate to Social and Economic Life of minority language speakers (and learners). They are:

b) ­ to prohibit the insertion in internal regulations of companies and private documents of any clauses excluding or restricting the use of Scottish­ Gaelic, at least between users of Scottish­ Gaelic;

d) ­ to facilitate and/or encourage the use of Scottish­ Gaelic by means other than those specified in the above sub ­paragraphs. With regard to economic and social activities, the United Kingdom undertakes, in so far as the public authorities are competent, within the territory in which Scottish­ Gaelic is used, and as far as this is reasonably possible:

a) to include in its financial and banking regulations provisions which allow, by means of procedures compatible with commercial practice, the use of Scottish­ Gaelic in drawing up payment orders (cheques, drafts, etc.) or other financial documents, or, where appropriate, to ensure the implementation of such provisions;

b) in the economic and social sectors directly under its control (public sector), to organise activities to promote the use of Scottish­ Gaelic;

c) to ensure that social care facilities such as hospitals, retirement homes and hostels offer the possibility of receiving and treating in Scottish­ Gaelic persons using Scottish­ Gaelic who are in need of care on grounds of ill­ health, old age or for other reasons;

d) to ensure by appropriate means that safety instructions are also drawn up in Scottish­ Gaelic;

e) to arrange for information provided by the competent public authorities concerning the rights of consumers to be made available in Scottish­ Gaelic.

Consumer rights, banking and financial services, health and safety are all matters that matter equally to the Gaelic learner and speaker. It is now the right time for the UK to accept these measures and provide for them under the Charter. The conditions are right today to grow industry by using the Gaelic language in more and more businesses.

In setting up my current business, I choose to use Gaelic as the main language, however UK policies make this a difficult thing to do. For example, it’s difficult to bank in my main business language ­ especially for business banking ­ I bank with the Bank of Scotland who has most of its offices outside of Scotland and most of its employees have no knowledge of the Gàidhlig language. As my business expands, I would like to be able to communicate with Companies House in Gaelic, with HMRC in Gaelic, with motor and other insurance providers in the first language of my comapany. I would also like to post job adverts written in Gaelic on the DWP website. It is the Gaelic language which will give my business the strength to succeed, and I would hope that any government that benefits from taxes I pay would invest in my business by producing policies that will encourage and help my business to grow in the future as well as encourage the economic and social growth of the Gaelic language in Scotland and across the UK as a family of devolved nations.

Currently funding for the Gaelic is perceived by Westminster MPs to lie with the Scottish Government. They fail to see or understand ­ or unwilling to see or understand ­ that funding for the Gaelic language can only relate to the devolved issues. Gàidhlig is not a subject but a distinct culture and way of life as well as a language.

On a final note, I must add that the “family of nations” that some politicians like to remind us of should be thriving to develop and embrace all of our natural cultural differences instead of trying to force a synthetic Westminster politics ‘one nation’ idea of where we cater more for the languages from outside the island than our own indigenous languages from within.

Le deagh dhùrachdan,

Seumaidh

Òraid aig a’ Phàrlamaid: Luach nam Meadhanan Sòisealta anns a bhith a’ leasachadh na Gàidhlig

Rinn mi taisbeanadh an-diugh aig a’ Phàrlamaid mu “Luach nam Meadhanan Sòisealta anns a bhith a’ leasachadh na Gàidhlig”. Bha mi airson na h-òraid seo a dhèanamh anns a’ Ghàidhlig ach bha duilgheadasan ann leis an inneal eadar-theangachaidh mar aon. Mar sin, seo dè bha mi airson ag ràdh – anns a’ Ghàidhlig:

Screenshot 2014-11-26 23.34.39

Feasgar math a h-uile duine. Mòran taing airson an cothrom seo a bhruidhinn air luach nam meadhanan sòisealta anns a bhith a’ leasachadh na Gàidhlig. Bidh mi a’ tòiseachadh le beagan cùl-fhiosrachadh agus an uair sin bruidhnidh mi beagan air Là Twitter na Gàidhlig agus air cothrom rannsachaidh mus an tèid mi gu co-dhùnadh.

Screenshot 2014-11-26 23.04.18

Tha mi toilichte a ràdh gu bheil mòran buidhnean na Gàidhlig an-diugh ann an comais le deich bliadhna air ais, fiù ’s sia bliadhna air ais nuair a thòisich mi Gàidhlig a dh’ionnsachadh.

An-diugh tha timcheall air dà fhichead buidhnean leasachaidh na Gàidhlig anns an roinn phoblach. Tha iad na buidhnean aig a bheil ùghdarras laghail, buidhnean aig a bheil dleastanas traidiseanta; agus buidhnean aig a bheil dleastanas ùra. Ged a tha mòran buidhnean anns an seòrsa seo, anns an fharsaingeachd chan eil iad a’ cleachdadh Gàidhlig gu tric air loidhne; agus chan eil mòran buidhnean a’ cleachdadh na meadhanan sòisealta, mar Twitter, gu tric ann an Gàidhlig. Aig tòiseach na bliadhna, cha robh ach dusan buidhnean na Gàidhlig a’ cleachdadh Gàidhlig gu tric air Twitter is Facebook (MG Alba, Bòrd na Gàidhlig, Pàrlamaid na h-Alba, Riaghaltas na h-Alba, Sabhal Mòr Ostaig UHI, Oilthigh Ghlaschu, Oilthigh Dhùn Èideann, Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean, Comhairle nan Leabhraichean, Stòrlann, Acair Books, Pròiseact nan Ealan).

Tha buidhnean Gàidhlig eile a’ cleachdadh na meadhanan sòisealta ach chan eil iad a’ cleachdadh Gàidhlig cho tric no fiù ’s idir. Thòisich Comunn na Gàidhlig Twitter a chleachdadh am bliadhna, ach chan eil An Comann Gàidhealach a’ cleachdadh nam meadhanan sòisealta idir. Tha cunntasan Twitter is Facebook aig a’ Mhòd ge-tà. Tha na buidhnean leasachaidh traidiseanta eile na Gàidhlig a’ cleachdadh meadhanan sòisealta. Co-dhiù, ’s e argamaid a th’ ann gum bu chòir dhaibh meadhanan sòisealta a cleachdadh ann an sanasachd agus margaideachd a bhith buidhnean nas sòisealta agus nas càirdeil oir tha buaidh mhòr aca air coimhearsnachd na Gàidhlig agus na h-òigridh.

Screenshot 2014-11-26 23.04.25

Tha mi ag iarraidh bruidhinn beagan air an rannsachadh san raon gu ruige seo.

Cha deach mòran rannsachadh a sgrìobhadh air Gàidhlig ann an raon nam Meadhanan Sòisealta agus Mion-Chànain ach a-mhàin luchd-rannsachaidh bho MG Alba aig ìre gnothachais agus bho neach-rannsachaidh bho Oilthigh Cardiff (John Caulfield), neach-rannsachaidh anns na Stàitean (An t-Oll. Caomhain Scannell) agus mi-fhìn aig ìre acadaimigeach.

A thaobh rannsachadh eile air cleachdadh Twitter ann am mion-chànain, tha e soilleir gu gur e Cuimris an cànan as fhèarr anns an raoin gu ruige seo agus cuideachd gu bheil ùidh ann am Frìoslann agus Catalòinia rannsachadh air meadhanan sòisealta a dhèanamh agus mar sin gu bheil meudachd eadar-nàiseanta ann.

‘S e Dòmhnall Caimbeul is Eilean Green a rinn a’ chiad phàipear rannsachaidh far an robh fiosrachadh air cleachdadh na Gàidhlig anns na meadhanan sòisealta ann an 2013; agus an uair sin rinn mi-fhin pàipear air Twitter sa Gàidhlig airson co-labhairt ann an Aberystwyth agus rinn mi tràchdas air dè cho feumail a tha Twitter do bhuidhnean leasachaidh na Gàidhlig. San t-samhraidh thàinig pàipear a-mach bho Stockholm air cleachdadh nam meadhanan aig luchd-labhairt òga na Gàidhlig. Ach sin e. Chan d’ rinn duine sam bith rannsachadh ioma-chuimseach air cleachdadh nam meadhanan sòisealta air fad mar a rinn John Caulfield bliadhna air ais air Gàidhlig na h-Èirinn. Thuirt e aon rud gu math làidir ge-tà san rannsachadh aige. Thuirt e:

Chan eil Gàidhlig làitheil air-loidhne ach gu h-ainneamh….a rèir siostam-rangachaidh UNESCO, tha Gàidhlig ‘fleòdrach’.

Screenshot 2014-11-26 23.04.27

Ach chan eil rudan ro dhona. Tha fàs ann an cleachdadh na Gàidhlig air loidhne. Tha e soilleir bho rannsachadh aig Caoimhain Sgainneal gu bheil treand far a bheil mòran duine a’ cleachdadh Twitter le Gàidhlig agus gun robh mullach as t-samhradh de 2013 far an robh mu 150 (ceud sa leth-cheud) cunntasan air Twitter a’ cleachdadh Gàidhlig ann an seachdain agus a’ cuireadh a-mach mu 800 (ochd ceud) tuitichean – meudaich le 8000% (ochd mìle às a’ cheud) o chionn 2009.

Thathar a’ faicinn gu bheil eadar an t-Iuchar 2012 agus 2014 bha àrdachadh de 43% (chòrr is dà fhichead) de chunntasan Twitter (às a’ cheud) a’ cleachdadh Gàidhlig cuideachd. ‘S e àireamh gu math àrd agus ‘s e fianais a-rithist gu bheil ùidh a’ fàs Twitter agus nam meadhanan sòisealta a chleachdadh san t-saoghal Gàidhlig. Tha mi a’ creidsinn gu bheil seo fianais gu bheil Twitter a’ fàs luachmhòr do bhuidhnean leasachaidh na Gàidhlig oir tha coimhearsnachd Gàidhlig an sin a’ lìonrachadh.

Screenshot 2014-11-26 23.04.28

Chaidh tachartasan sònraichte a chuir air dòigh mar thràth gus Gàidhlig agus nam meadhanan sòisealta a bhrosnachadh. Seo ochd tachartasan deug (18) a rinn mi fhèin (Seumaidh Uallas, Glasgow’s Gaelic Meetup agus Social Media Alba) is buidnean phoblach (Pàrlamaid na h-Alba, MG Alba (RnanG, FilmG), Oilthigh Ghlaschu, SMO agus Comann Oileanaich na Cheiltis na h-Èirinn agus Breatainn.

Screenshot 2014-11-26 23.04.30

Screenshot 2014-11-26 23.04.31

Tha tachartasan agus nam meadhanan sòisealta a’ dol le chèile glè mhath – ann an cànan sam bith. Tha mi an dòchas gum bi buidnean leasachaidh na Gàidhlig a tha a’ cleachdadh nam meadhanan sòisealta mar-thràth deònach a-nis gus Gàidhlig a chleachdadh agus gus a’ Ghàidhlig a sgaoileadh anns na liònrachaidhean aca-fhèin. Dìreach mar a rinn mi sa Chèitean le Latha Twitter na Gàidhlig còmhla ri buidhnean leasachaidh na Gàidhlig agus buidhnean aig nach robh an sàs anns a’ Ghàidhlig mar Comunn Ball-Coise na h-Alba.

Screenshot 2014-11-26 23.04.33

Seo na toraidhean air an sgrìon.

Bha mi glè thoilichte leis an latha agus tha mi glè thaingeil do gach neach is buidheann a bha an sàs air an latha agus aig an ìre planadh. Bha e gu shònraichte math tuit sa Ghàidhlig fhaicinn air an latha siud bhon a’ Phrìomh mhinistear! Bha faisg air ceithir mìle tuitaichean air an latha siud. An-diugh, tha fàs cuideachad ann an cleachdadh an taga-hais Gàidhlig gu 50-60 tuitaichean ann an dà latha an àite 30 tuitaichean ann an seachdain mar a bha e ro Là Twitter na Gàidhlig.

Rinn BBC Alba glè mhath air an latha cuideachd – bha altan air an reidio is telebhisean, agus tha duilleag air an làrach-lìn aca fhathast le aithris eadar-nàiseanta.

A dhol air adhart don ath Là Twitter na Gàidhlig, seo na h-amasan a th’ agam – bu toil leam àireamhan nas fhèarr faicinn, bhiodh e math airson gach buidheann leasachaidh na Gàidhlig a bhith an sàs gus an fhacail a sgaoileadh agus am bliadhna bu toil leam mòran ùidh fhaicinn bho chompanaidhean prìomhadeach.

Screenshot 2014-11-26 23.04.35

‘S ann am muinntir a tha luach. Tha cleachdadh na meadheanan sòisealta a’ fàs gach bliadhna.

‘S ann am buidhnean leasachaidh a tha cumhachd. Tha fios agam nan sgrìobhadh gach buidheann leasachaidh na Gàidhlig anns a’ Ghàidhlig bho àm gu àm, ma bhios ro-innleachd aca sin a dhèanamh, ann an tuit no post air Facebook bhiodh mòran ùidh ann an Gàidhlig agus bhiodh mòran duine taobh a-muigh a’ chànan mothachail air a’ Ghàidhlig. Ach bhiodh e math rannsachadh dhèanamh mar fianais.

‘S ann an co-obraichean eadar-nàiseanta a tha cothroman. ’S e cànan eadar-nàiseanta a th’ anns a’ Ghàidhlig. Bhiodh e math airson sgioba rannsachaidh na Gàidhlig a bhith ag obair còmhla ri sgioba ann an Alba Nuadh agus còmhla ri luchd-rannsachaidh na Cuimris agus mion-chànain eile airson sgrùdadh a dhèanamh gus tuigse nas fhèarr fhaighinn mu dheidhinn càirdeas eadar na meadhanan sòisealta agus Gàidhlig an-diugh.

‘S ann an rannsachadh a tha luach.

‘S ann am Meadhanan Sòisealta a tha luach airson coimhearsnachd agus gnòthachas.

Screenshot 2014-11-26 23.04.37

A bheil luach ann am meadhanan sòisealta do bhuidhnean leasachaidh na Gàidhlig?

Chanainn gu bheil luach do bhuidhnean leasachaidh na Gàidhlig oir tha Gàidhlig na pàirt de choimhearsnachd na h-Alba aig ìre nàiseanta far a bheil mòran co-fharpais airson goireasan agus mar sin co-fharpais eadar buidhnean Gàidhlig fhèin. Tro na buinn-stèidh aca, tha cumhachd aig buidhnean Gàidhlig a bhith co-fharpaiseil agus cuideachd a bhith ag obair le chèile nas fhaisge – gu h-àraidh an aghaidh bagairtean mar seirbheisean agus goireasan ann am Beurla. Gus sin a dhèanamh, bu chòir do bhuidhnean Gàidhlig taic a tharraing bho dhaoine agus coimhearsnachdan dìreach mar an coimhearsnachd air-loidhne. Ach gu ruige seo, chan eil tuigse mhath air nan coimhearsnachdan sòisealta air loidhne agus tha feum ann airson rannsachadh na Gàidhlig a dhèanamh aig an aon ìre mar A social network analysis of Irish language use in Social Media le Paul Caulfield.

Tha Gàidhlig fhathast fo bhagairt agus tha meadhanan sòisealta feumail mar inneal gus a’ chànan beò a chumail agus gus ùidh a chumail anns a’ chànain leis a’ ghinealach nas òige. Tha mi a’ tuigsinn nach eil sgilean teicneòlas aig gach neach anns na buidnean leasachaidh na Gàidhlig. ach tha meadhanan sòisealta luachmhòr oir tha iad a’ toirt cothrom a choimhead air cleachdadh de poileasaidhean cànain a-rithist a tha stèidhichte air teòirigean na 20mh linn agus bu chòir do bhuidhnean Gàidhlig a bhith fosgailte do theòirigean agus dòighean ùra na 21mh linn a tha ag obair ann an dòigh eadar-chuspaireil gus Gàidhlig a thoirt air adhart. Tha e a’ toirt cothrom do bhuidhnean gus luchd-obrach nas òige aig a bheil sgilean teicneolas ann am meadhanan sòisealta fhastadh cuideachd.

’S e innealan luachmhòr a th’ ann am meadhanan sòisealta do bhuidhnean Gàidhlig agus am bùird fiosrachadh a chumail ann an cùisean Gàidhlig aig ìre freumhan a’ choimhearsnachd. Airson luchd-planaidh na Gàidhlig, ’s e inneal feumail a th’ ann Gàidhlig a thomhais agus ann an comais le mion-chànain eile mar Cuimris, Gàidhlig na h-Èirinn agus Frìoslannais. Ach nas cudromaiche, dhomhsa, ’s e gu bheil nam meadhanan sòisealta na innealan conaltraidh math gus drochaid a chruthachadh eadar an ginealach nas òige agus an ginealach nas aosta de luchd-labhairt na Gàidhlig.

Dè cho luachmhòr ’s a tha nam Meadhanan Sòisealta? Uill, tha sin an eisimeil air mothachadh dhaoine agus ciamar a tha daoine ga cleachdadh – dìreach mar Gàidhlig fhèin.

Frìoslann, Frìoslannais agus Latha Twitter #Frysk

Provinsjehûs Fryslân / Provinciehuis Friesland (Tùs: Provincie Fryslân)

 

Pàrlamaid na Frìoslann – Co-fharpais Aithris (Tachartas Là Twitter na Frìoslannais)

Bidh mi nam aoigh aig co-fharpais aithris anns a’ Phàrlamaid an seo a-nochd. ‘S e tachartas a th’ ann a tha pàirt dhen phrògram airson Latha Twitter na Frìoslannais a-màireach – 17.04.14 far am bi duine air feadh Frìoslann a’ dol gu Twitter gus pàirt a gabhail ann an còmhradh nas motha ann am Frìoslannais. Tha iad a’ cleachdadh an taga-hais #Frysk sin a dhèanamh. Tha mi air a bhith ag ionnsachadh abairt no dhà ann am Frìoslannais, ach tha dùil agam cuideachd a bhith a’ toirt abairt no dhà sa Ghàidhlig thuca cuideachd! Bhiodh sin mìorbhaileach!

Tha an cànan seo beagan mar Albais agus ’s e prìomh chànan a bh’ ann an seo gus deireadh an 16mh linn (1598) nuair a thionndaidh cànan na stàit bho Fhrìoslannais gu Duitseach. Ach fiù ’s an-diugh, tha dualchas beairteach an seo a thaobh litreachas na Frìoslannais, agus tha e soilleir dhomh gu bheil na daoine an seo glè mhoiteil air an dualchas litreachas aca.

Abe Brouwer, bàrd is sgrìobhadair (18.09.1901 – 18.03.1985)

Abe Brouwer
Abe Brouwer

Tha sgeulachd beag agam, air an cuspair seo, bhon tùras mu dheireadh a bha mi ann am Friesland. Bha mi ann son a’ chiad thuras an-uiridh, san t-Sultain, agus bha mi glè fhortanach a bhith a’ fuireach anns an aon àite-fuirich mar Marieke Brouwer à Franeker, ’s e nighean-mhic Abe Brouwer a th’ innte.

‘S e bàrd ainmeal a th’ ann an Abe agus chaidh film a dhèanamh air a’ chiad nobhail aige “De Gouden Swipe” (a‘ Chuip òir) a bha air foillseachadh ann an 1941.

‘S e co-là breith aige san t-Sultain agus bha Marieke a’ dol dhachaigh gus cèilidh a dhèanamh air a teaghleach ann am Franeker. Tha i a’ fuireach faisg air Amsterdam an-diugh. ‘S e tè snog a th’ innte agus tha sinn a’ cumail ann an touch.

Sgrìobh Abe nobhailean, bàrdachd agus rosg eile. Rinn e mòran airson a’ chànain. Tha piòs air Wikipedia cuideachd mu a dheidhinn.

Nobhail le Abe Brouwer
Bho nobhail le Abe Brouwer

Sgioba Latha Twitter #Frysk

Tha mi a’ creidsinn gum bi Diardaoin an darna no treas Là Twitter ann am Frìoslann. Bidh mi an sàs anns an sgioba Twitter aig oifisean Afûk ann an Leeuwarden gus sùil a chumail air an taga-hais Frysk agus gus ath-thuitichean no retweets mar a chanas iad a dhèanamh. Tha mi cinnteach gum bi mi ag ionnsachadh bhon sgioba agus gum bi iad a thoirt deagh fhiosrachadh agus eolas thugam a thoir air ais gu Alba.

An uiridh rinn iad bhideo agus tha ùidh agam Vine a chleachdadh an turas seo. ‘S e inneal gu math ùr agamsa ach fheuch mi sin an-dè agus tha e gu math furasta a chleachdadh agus tha na fiomachean eile air an làrach lin gu math inntineach cuideachd. Tha iad na fiolmaichean glè ghoirid.

Cuideachd, an uiridh fhuair Afûk airgead a dhèanamh rannsachadh agus thàing sin gu chrioch ann am Màrt. Chaidh aithisg air sgrìobhadh sa phàipearean an seo agus bha ceann-naidheachd ann a leughadh: “Tha Twitter a’ cumail Frìoslannais beò”.

Nuair a tha daoine a’ faicinn Friòslannais ann an Tuit no post tha na cothroman nas fhearr a bhth a leantainn an còmhradh an am Frioslannais, agus mar sin cumail a chleachdadh an canan. Seo am priomh adhbhar a thòisich Praat Mar Fryske Twitterdei mar phroiseact. ‘S e cothrom a th’ ann air loidhne gus Frioslannais a chleachdadh. ‘S e iomairt glè mhath a th’ ann gu h-àraidh airson daoine nach eil mòran misneach an cànan a chleachdadh anns a’ chiad dol a-mach. A rèir Afûk, tha e fiù ’s nas fhearr nuair a tha riaghaltas, pàrlamaid is daoine ainmeil an sàs san latha gus misneach a thoirt agus a dh’fhàs dhan coimhearsnachd agus an cànan fhèin a bhrosnachadh.

Tha na meadhanan sòisealta cudromach an seo

‘S e subhachas a th’ ann am Fryske Twitterdei de chànan agus aithne-dearbh ann am meadhanan sòisealta. Tha an latha seo a’ toirt cothrom agus misneach do dhaoine a tha beagan  damacraich Frìoslannais a chleachdadh air meadhanan sòisealta gu h-àraidh nuair a chì iad gu bheil daoine ainmeil, companaidhean, riaghaltas agus pàrlamaid an sàs agus a’ gabhail pàirt san subhachasan.

Na h-òganaich agus rannsachadh ùr air cleachdadh de Fhrìoslannais air meadhanan sòisealta

Tha na meadhanan sòisealta rud mòr anns Na Tìrean Ìsle, mar a tha e ann an Alba, ach anns an sgìre seo – Frìoslann far a tha daoine a bruidhinn Frìoslnnais bho thùs, tha e nas cudromaiche. A rèir rannsachadh a rinn charaid agam, Lysbeth aig Fryske Akademy, tha ceithir fhichead sa h ochd deug as a cheud de oigridh a’ cleachdadh na meadhanan sòisealta (98%). Tha ceither fhichead sa sia as a cheud a’cleachdadh Facebook, Trì fichead sa sia deug as a cheud (76%) a’cleachdadh Twitter agus tha cithir fhichead sa coig deug as a cheud (95%) a’ cleachdadh Whats App.

Tha na h-oganaich a’ cleachdadh Frìoslannais air Twitter agus Facebook le fichead sa deich (30%) as a cheud de dhaoine òg agus leth-cheud as a cheud (50%) de oigridh a’ cleachdadh Whatsapp anns a Frìoslannais. Tha na h-oganaich a’cleachdadh Frioslannais air na meadhanan sòisealta nas motha na inbhiche eadar aois trichead and ceithread bliadhna dh’aois.

Là Twitter na Gàidhlig

Latha Twitter na Gàidhlig 01.05.2014
Latha Twitter na Gàidhlig 01.05.2014

Thèid Là Twitter na Gàidhlig air a’chiad latha dhen Chèitean – ann an dà sheachdain. Leugh mi an-dè gum bi Mike Ruiseal pàirt a ghabhail. Tha sin gu math cudromach gu h-àraidh air sgàth gu bheil dìreach ceithir laithean às dèidh ’s e Latha Eòrpa a th’ ann. Tha mi a’ creidsinn gu bheil e gu math samhlaichail, gu h-àraidh nuair a tha mi an seo a’ cuidicheadh an sgioba Twitter Frìoslannais.

Bidh Pàrlamaid na h-Alba agus Alba Aosmhor pàirt a gabhail cuideachd. Bidh Oilthigh Dhùn Èideinn, Lèirsinn agus Sabhal Mòr Ostaig an sàs agus chuala mi bho cuideigein ann an Kuala Lumpar, Malaysia ag ràdh gum bi esan an sàs cuideachd.

‘S e amas an latha seo airson taga hais Gàidhlig a bhith a’ treandadh. Tha mi an dòchas gum biodh sin comasach. ‘S e deagh dhòigh a th’ ann a dhèanamh mothachadh na Gàidhlig anns an àrainneachd Twitter.

Bhiodh e math airson a h-uile duine ag èisteachd pàirt a gabhail san latha seo – fiù ’s na daoine ag ràdh nach eil ùidh aca, aig deireadh an latha, ’s e subhachas na Gàidhlig a th’ ann agus rudeigin spòrs.

Làrach-lìn: http://lanagaidhlig.wordpress.com/ agus #Gàidhlig

Lios MoChuda, na Gàidheil agus #Gàidhlig

Seo òraid a rinn mi an-uiridh aig Sabhal Mòr Ostaig ann an clas Saoghal na Gàidhlig:

Screenshot 2014-04-13 11.42.03

’S e amas na h-òraid a thoirt gearr-chunntas eachdraidheil de Lios Mochuda agus a buntanas leis na Gàidheil agus an cànain. Tòisichidh mi le linn a’ Chàlbhain agus cleachdaidh mi sin a neartaich am beachd agam agus a ràinig aig dealbh de far a bheil sinn an-diugh a thaobh Gàidhlig anns a’ bhaile seo.

’S e baile beag agus seann sgìreachd a th’ann an Lios Mochuda, a’ suidheachadh sa dhùthaich faisg air Lannraig, ann an Dail Chluaidh, ann an Siorrachd Lannraig a Deas. Tha tri fichead sa chòig mìle ceàrnagach den tìr gu lèir ri faighinn anns an sgìreachd seo a tha cuartaichte le Cander Water, the Poniel, River Clyde agus Kype Water. Tha na h-aibhne Nethan a’ ruith tron a’ pharaiste bho thùs aig Nutberry Hill gu River Clyde aig Crossford.

Tha sluagh aice mu 13,000 [1] agus a rèir cunntas-sluaigh ann an 2001, bha ochd duine aig a bheil Gàidhlig a’ fuirich ann an Lios Mochuda.[2] Mar am faic sinn, dh’fhuirich daoine an seo airson linntean.

A thaobh an linn ro-eachdraidheil, a rèir eachdraiche ionadail, bha tuineachadh sgapte  ann an Lios Mochuda aig Linn na Cloiche.[3]Bha tursachan ann an Draffan – cho mòr ri Stonehenge, ach chan eil iad a’ seasamh an-diugh. Tha fianais àrc-eòlais ann bho Linn an Umha cuideachd bho àitichean ann an Lios Mochuda, ma dh’fhaoidte, le ainmean Gàidhlig. Mar eisimpleir, tha fianais de chàrn, dùn-cnuic agus tuineachadh aig Black Hill; bha àite-adhlaic ri fhaighinn aig Knocken; agus lorg cuideigin coire aig St. Bride’s Well. Fhuair cuideigin lorg ceann na tuaighe ann an Lios Mochuda cuideachd!

Screenshot 2014-04-13 11.42.13

Tha am fianais seo a’ dearbhadh gun robh daoine a’ fuireach ann an Lios Mochuda agus a’ siubhail ris agus leis an sgìre; agus a rèir Barrett (1994), tha na seann thursachan aig Draffan a’ riochdachaidh àite glè chudromach a thaobh àiteachas agus fiù ’s creideamh. ’S e gnàthachadh a bh’ ann a bha a’ tachairt air feadh Eòrpa an Iar.[4]

A rèir Annals of Lesmahagow, thàinig na Cruithnich cuideachd agus bha iad a’ fuirich san sgìre seo aig an aon àm mar na Gàidheil agus na Ròmanaich. Co-dhiù, ’s e fiacham a th’ ann gun robh na Cruithnich a’ fuireach ann an Lios Mochuda oir chan eil fianais sam bith. A thaobh na Ròmanaich, tha fianais àrc-eòlais gu leòr air feadh an sgìre nas farsainge agus lorg cuideigin bonn-airgid na Gaille faisg air St. Bride’s Well. Tha seo a’ dearbhadh gun robh malairt ann an Lios Mochuda cuideachd, ’s mathaid gu bheil![5]

Tha mi cinnteach gun d’ thàinig a’ chiad Gàidheil air nan aon slighean agus staranan mar na Cruithnich agus na Ròmanaich; agus gun teagamh chleachd iad cùrsaichean dhen ceithir aibhnichean a tha ann mar gàrradh-crìche de Lios Mochuda.

Tha fios againn gu bheil Gàidheil a’ fuireach an seo oir ’s e Lios Mochuda an t-ainm a th’ air a’ bhaile mus do dh’ fhollaiseachd a’ chiad chlàr sgrìobhte agus mar sin tha ainm a’ bhaile a’ tighinn bho thùs bhon a’ Ghàidhlig. Thathar a chreidsinn gur e ainm Gàidhlig a th’ ann an Lios MoChuda, leis an t-ainm a’ tighinn bho seann naomh Naomh Malo – an aon naomh airson Lios Mor ann an Alba is Eireinn. Ach tha sgoilearachd eile a tha na bheachd gur e naomh eile Fhègu mar ann an Ecclefechan ach chan eil am beachd seo cho làidir.

Bha Lios Mochuda pàirt na slighean taisgealachd, gun teagamh, ach tha againn ri mòran rannsachadh dhèanamh an seo gu h-àraid air sgàth gu bheil slighean taisgealachd math a thaobh an eaconamaidh agus tourism an-diugh. Tha fios againn seo oir tàinig manaich Tironesian do Lios Mochuda ann an 1144 le taic bho Rìgh Daibhidh a h-Aon.

Nuair a thàinig na manaich, thogadh iad abaid agus mhathaich iad na h-apainnean. Thug agus tharraing iad creideamh ùr, cultar ùr agus cànain ùr. Aig an àm sin, bhiodh mhòr-chuid an sluaigh a’ bruidhinn sa Ghàidhlig ach bha mòran cànain eile mar Laidinn, Fleamais, Fraingis, Albais agus Beurla  a’ tighinn a-steach bhon abaid agus, gun teagamh, bhon Gearastan ann an Lannraig a chur Rìgh Daibhidh a h-Aon air dòigh. Ann an 1978, chaidh cladhach àrc-eòlais air thachairt. ’S e ‘The Dig’ an t-ainm a th’ air an àite seo an-diugh agus dh’ionnsaich a’ bhaile mòran mu dheidhinn eachdraidh na baile.

A thaobh creideamh sa bhaile, chan eil ach na draoidhean is manaich. Tha creideamh a’ cluich pàirt mòr ’s cudromach sa bhaile an-diugh cuideachd. Tha teampall ann far a bheil Hare Krishnas, dà eaglaisean – Eaglais na h-alba – agus Talla a’ Gheallaidh (Hope Hall). Chuala mi cuideachd gu bheil creideamh ann as a Chuimrigh san sgìre.

Tha ceangal nas motha aig Lios Mochuda gu Cuimrigh ge-tà! Sna 13mh linn sh’fhuirich Uilleam Uallas ann an Lios Mochuda aig taigh bhràthair athair aige. A rèir beul aithris, rachadh Uallas – a’ ciallachadh “bho Cuimrigh’ –do Lannraig bhon taigh seo, thairis nan mòintich is achaidhean airson saighdearan Sasannaich a spadadh!  Tha fios againn gu bheil Gàidhlig aig Uallas còmhla ri Laidinn, Fraingis is gun teagamh Beurla agus gu bheil mòran Gàidhlig san sgìre aig an àm sin.

Screenshot 2014-04-13 11.42.19

A dhol air adhart chun a 18mh linn gu Linn Seumaisach, tha fios againn gu bheil Gàidheil timcheall mun cuairt Lios Mochuda air sgàth gu bheil cunntasan sgrìobhte ann an “Annals of Lesmahagow”. ’S urrainn dhuinn faicinn bhon cunntasan seo gu bheil gluasad ann bho coimhearsnachd fulangas na 13mh linn ge-tà. Tha e gu math soilleir gun robh sgaradh sa coimhearsnachd a thaobh creideamh agus bhiodh e fìor a ràdh gun do thòisich seo mu àm an Ath-leasachaidh anns an 16mh linn. Tha Lios MoChuda ainmeil airson ag iomairt is a’ sabaidean airson an Cùmhnant, bha mòran Cùmhnantaich an sin, le Daibhidh Steele am fear nas cliùitiche agus le mòran measail aig an t-sluagh. On 20.12.1686 When David Steel, 33, surrendered on conditions of quarter and fair trial in Edinburgh, Lt Crichton went against his word and ordered his dragoons to shoot him. They refused. He asked the infantry to shoot him, and they did. His infantry men were Highlanders.[6]

Co-dhiù, fiù ‘s an-diugh ann an Lios MoChuda, tha seann dhaoine fhathast mi- fhulangas agus tha iad na beachd fhathast gu bheil a bhith na Gàidheal agus cleachdadh na Laidinn an aon rud mar a bhith na Caitligeach (no Celt) no dìreach ‘eile / the Other’. Seo eisimpleir bho beul-aithris far am faic sinn moit airson tachartas an aghaidh na saighdearan Gàidhlig:

“There are in this parish a few relics of the “45”.  As a souvenir of the Rebellion,  Mr James Meikle, innkeeper, possesses a dirk, said to have been left at Milltown “by ane of the Highlanders”.  The inscription upon the blade is “IN TE DOMINE.”   In Mr McKirdy’s collection are a sword and pistol which were secured by an ancestor of Mr Scott, farmer at Auchlochan, in an encounter on the Broken Cross muir with three Highlanders, who attempted to deprive him of his “brogues”.   Tradition says that the Celts had been drinking at Douglas Mill Inn, after the retreat from Derby, when a party of farmers in the neighbourhood rode up to the door, declaring that their enemies were in persuit of them, and had reached Abington.  When the Highlanders were at Lesmahagow, a similar device was resorted to by announcing that their pursuers were at Douglas mill.  The artifice was successful, and it is said that a party of the Celts, who had prepared themselves a rude but substantial repast at Auchtykernel, by pouring the contents of a churn into a washing tub, and mixing it up with meal, barely left themselves time to partake of it in their haste to escape from their imaginary pursuers.”[7]

Screenshot 2014-04-13 11.42.24

Co-dhiù, agus mar co-dhùnadh, le sin a ràdh, tha sinn an-diugh a-fuireach ann an linn didseatach far a bheil mòran lìonradh sòisealta ann agus far a bheil coimhearsnachdan fad nas fulangas air an fharsaingeachd. Chan eil sinn a’ fuireach ann an Dùthaich an-diugh, taing do Dhia, far a bheil sinn ag iarraidh mòran stuth buidheannaiche. Tha eachdraidh beothail aig Lios MoChuda, ach tha an t-àm ri teachd nas cudromaiche; agus  tha mi dhen bheachd gu bheil àite nas motha ann an Lios MoChuda agus Siiorrachd Lannraig a Deas agus àitichean eile sa Galldachd airson Gàidhlig a leasachadh.

Aig deireadh an latha tha Gàidhlig pàirt an eachdraidh Lios Mochuda agus cuideachd bha Gàidhlig ann bho am nan cian – fiu s gun robh cha robh ach ochd duine aig am na cunntas sluaigh mu dheireadh.

Nam bheachdsa, bu chòir do Ionad ùr fosgladh ann an Lios Mochuda far am bi clasaichean Gàidhlig is cùrsaichean a theagasg eachdraidh agus dualchas Lios Mochuda agus Alba. Agus carson nach dèan sinn sin. ‘S e fhathast baile is àite fhoghlam a th’ ann an Lios Mochuda dìrach mar a bha e roimhe airson linntean a bha seachad.

 

[1] Ekos Limited, Lesmahagow Village Centre Marketing and Events Strategy for South Lanarkshire Council, March 2012, d.2 http://www.lesmahagowdevtrust.com/resources/Lesmahagow+Marketing+$26+Events+Strategy$2C+EKOS$2C+March+2012.pdf [accessed 05.04.13]

[2] 0.22% a-mach a sluagh de 3685 http://www.scrol.gov.uk/scrol/browser/profile.jsp?profile=Population&mainArea=lesmahagow&mainLevel=Locality

[3] Robert McLeish, Lesmahagow Farmers Society: A Brief History (1803 – 2009), http://www.lesmahagowfarmerssociety.co.uk/history.asp [accessed 04.04.13]

[4] John C. Barrett. Fragments from Antiquity: An Archaeology of Social Life in Britain, 2900-1200 BC. Oxford and Cambridge, Massachusetts: Blackwell (1994:5)

[5] http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/46491/details/lesmahagow/

[6] http://www.mcsr.olemiss.edu/~mudws/family/lesmahagow.html

[7] http://www.lesmahagow.com/annals/04004.asp

Duaisean Gàidhlig na h-Alba 2013 #GaelicAwards

Helen 's mi-fhìn
Helen ’s mi-fhìn

Tha na Duaisean Gàidhlig a chaidh seachad agus bha mi-fhèin is mo charaid toilichte a bhith ann. A rèir na faclan a thuirt Torcuil Crichton aig a’ Daily Record, bidh Gàidhlig a’ beòthail tron a’ 21mh linn, gun teagamh. An ath bhliadhna, tha mi an dòchas gum bi sponsaireachd a’ tighinn a-steach bho chompanaidean prìobhaideach eile agus cuideach barrachd molaidhean.Thàinig 178 ainmeachaidhean/molaidhean a-steach am bliadhna – agus ’s e rud air leth a tha seo – ach cha d’ rinn ach 30 molaidhean chun na liosta mu dheireadh. Rinn mise trì molaidhean, sgrìobhte mi iad sa ghàidhlig cuideachd, ach cha do shanas iad – ach ann an doigh ’s e deagh rud a tha seo air sgàth gur e fianais a th’ ann cuideachd gu bheil mòran duine / proiseactean ann ag obair trang leis agus anns a’ Gàidhlig agus a’ brosnachadh a’ chànan [co-dhiù 148] – a thuilleadh air na figuran bhon a’ chunntas sluaigh a tha air clàradh gu bheil na aireamhean airson Gàidhlig air an fharsaingerachd a’ dol suas.

‘S math a rinn a h-uile duine a bhuannaich duaisean agus don a h-uile duine eile agus cuideachd do Ariel Killik airson deagh fhìlte aig tòiseach an oidhche, Carina NicLeòid a bha gu math eibhinn a’ dèanamh rud beag comadaidh agus do Alasdair Mac Ille Bhàin is Cairaidean airson ciùil aig deireadh na h-oidhche.

Luchd-buannachaidh na h-oidhche:

– Sàr Dhuais na Gàidhlig: Beathag Mhoireasdan
– An Duais Spòrs: Colm O’Rua
– An Duais airson Iomairt san Àite-obrach: Fiona Dunn
– Tosgaire Òg na Bliadhna: Alasdair Mac a’ Phì
– An Duais Ealain is Chultarach: Na Caimbeulaich
– An Duais Choimhearsnachd, Dualchais is Turasachd: Shawbost Community in association Iomairt Ghàidhlig Iar Thuath Leòdhais
– An Duais Eadar-nàiseanta: Mìchael Klevenhaus
– Duais: Innleachdas ann am Foghlam Gàidhlig: Clas 4/5 – Bun Sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis
– Duais Luchd-ionnsachaidh: Gàidhlig Dumgal
– An Duais airson Tachartas: Na Mo Chuid Aodaich

Faigh bloga air Wordpress.com.

Suas ↑